Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 
USTAWODAWSTWO PRZECIWMONOPOLOWE, ustawodawstwo antytrustowe, przepisy prawne mające na celu niedopuszczenie do powstawania monopoli, ograniczenie stosowania praktyk monopolistycznych przez duże przedsiębiorstwa, popieranie konkurencji.
Ustawodawstwo przeciwmonopolowe powstało w Stanach Zjedn. , a ze względu na specyfikę amer. systemu prawnego ważną rolę, oprócz ustaw, odgrywają w nim precedensy. Amerykańskie ustawodawstwo przeciwmonopolowe nie obejmuje gospodarstw rolnych, instytucji użyteczności publ., związków zaw. i gałęzi regulowanych przez państwo. Najważniejsze akty prawne regulujące ustawodawstwo przeciwmonopolowe w Stanach Zjedn.: Sherman Act z 1890, który wprowadził zakaz istnienia monopoli i zmów monopolistycznych; Clayton Act z 1914 zakaz zawierania transakcji wyłącznych i wiązanych, dyskryminacji cenowej, łączenia stanowisk dyrektorskich, nabywania akcji innych spółek (o ile ogranicza to konkurencję lub sprzyja tworzeniu monopoli) oraz powołanie Federalnej Komisji Handlu, rządowego organu przeciwmonopolowego; Robinson-Patman Act z 1936 zakaz udzielania rabatu i in. przywilejów wielkim przedsiębiorstwom handl., jeżeli nie jest to uzasadnione niższymi kosztami produkcji lub sprzedaży (dlatego ustawa ta została nazwana "aktem ochrony małego biznesu"); Celler Act z 1950 zakaz łączenia spółek przez nabywanie aktywów fiz., jeżeli ogranicza to konkurencję. Ważniejsze precedensy, czyli wyroki zapadłe w sprawach przeciw firmom oskarżonym o nielegalne praktyki monopolistyczne, dotyczyły: porozumień cenowych w sprawie Addyston Pipe z 1898 sąd zakazał dżentelmeńskich porozumień cenowych, w sprawie Trenton Potteries z 1927 zabronił porozumień cenowych bez względu na poziom ceny, Socony-Vacuum Oil Co. z 1939 zakazał porozumień cenowych bez względu na "siłę rynku"; wyłączności technik produkcji w sprawie Du Ponta z 1951 sąd orzekł, iż posiadanie wyłączności na produkcję celofanu nie jest zabronioną praktyką monopolistyczną, gdyż: a) istnieją liczne substytuty celofanu; b) celofan powstał w laboratoriach Du Ponta; sprzedaży wiązanej IBM w 1969 otrzymał nakaz oddzielnego wyceniania sprzętu komputerowego i oprogramowania.

Za nieprzestrzeganie ustawodawstwa przeciwmonopolowego są stosowane kary: zakaz kontynuowania praktyk monopolistycznych, podział przedsiębiorstwa, grzywna dla przedsiębiorstwa, pozbawienie wolności menedżera (do 1 roku). Skutki ekonomiczne ustawodawstwa przeciwmonopolowego w USA są widoczne na tle hist. procesów koncentracji kapitału, umocnionych przez drugą rewolucję techn.; po 1870 procesy te spowodowały b. szybki wzrost rozmiarów przedsiębiorstw (m.in. poprzez fuzje) oraz powstawanie struktur monopolistycznych (karteli) o znacznej szkodliwości społ. (ograniczanie podaży, podwyższanie cen, hamowanie postępu techn.). Ustawodawstwo przeciwmonopolowe pozwoliło ograniczyć procesy monopolizacji, zmierzające do wyeliminowania konkurencji, a jednocześnie zachować korzyści skali, wynikające z dużych rozmiarów przedsiębiorstw; ważnym precedensem było rozbicie Standard Oil Co. i American Tobacco Co. 1911, na kilka mniejszych przedsiębiorstw. Ustawodawstwo przeciwmonopolowe przyczyniło się do: a) ukształtowania oligopolu jako dominującej formy rynku; b) ocalenia konkurencji, odmiennej jednak od XIX-wiecznej wolnej konkurencji konkurencji niecenowej (niedoskonałej) wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami, gł. przyspieszonym postępem techn.; c) upowszechnienia konglomeratu jako dominującej formy wielkiego przedsiębiorstwa (ustawodawstwo przeciwmonopolowe zmniejszyło możliwości koncentracji poziomej).

W Europie ustawodawstwo przeciwmonopolowe zostało przyjęte pod wpływem amerykańskiego ustawodawstwa przeciwmonopolowego w Traktacie Rzymskim 1957, lecz jego przepisy były mniej rygorystyczne. W W. Brytanii np. wyłączenia spod ustawodawstwa przeciwmonopolowego obejmowały stosowanie praktyk monopolistycznych, jeżeli: były one konieczne dla bezpieczeństwa nar., przynosiły korzyści konsumentom, neutralizowały inne praktyki monopolistyczne, porządkowały warunki negocjacji z silnymi odbiorcami, zniesienie restrykcji handl. zmniejszyłoby rozmiary eksportu lub zwiększyło rozmiary lokalnego bezrobocia, służą one interesowi publicznemu. Politykę wobec monopoli regulują tam: ustawa o uczciwym handlu z 1973 i o konkurencji z 1980. Ustawa z 1973 ustanowiła instytucję Dyrektora Generalnego ds. Uczciwego Handlu, którego zadaniem jest nadzór nad przestrzeganiem prawa o ochronie konkurencji i prawa o ochronie konsumentów, a także przepisów o normach i standardach. Istnieje Sąd ds. Ograniczania Konkurencji, który bada porozumienia między przedsiębiorstwami produkującymi dobra i usługi. Wszystkie porozumienia muszą być zgłoszone Dyrektorowi Generalnemu ds. Uczciwego Handlu. Funkcjonuje również Komisja ds. Monopoli i Fuzji Przedsiębiorstw, która bada, czy dane przedsiębiorstwo nie działa przeciwko interesowi publ., nie zakłada się bowiem z góry, że sam monopol jest zjawiskiem niepożądanym. W W. Brytanii obowiązują również przepisy o monopolach zawarte w artykułach 85 i 86 Traktatu Rzymskiego.

W Polsce obowiązuje ustawa z 24 II 1990 o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym oraz istnieje Urząd Antymonopolowy. Ustawodawstwo przeciwmonopolowe w Polsce, podobnie jak w W. Brytanii, nie jest rygorystyczne, ponieważ małe i średnie kraje muszą dokonywać wyboru między zdolnością do konkurowania na świat. rynku przedsiębiorstw będących krajowymi monopolistami a ograniczaniem monopolu zmniejszającym ich zdolności konkurencyjne.