Ocena użytkowników: 0 / 5

Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 
Środowisko szkolne ma swoją specyfikę, która polega głównie na tym, że są tu realizowane podstawowe procesy osobotwórcze poprzez socjalizację, wychowanie i personalizację. Umiejętne panowanie nad tymi procesami nie jest łatwe i często wykracza poza możliwości kadry pedagogicznej.
Przykładem może być narastający problem związany z występowaniem zjawiska agresji, które staje się coraz częściej przedmiotem wielu badań psychologicznych. Obecnie agresja stała się zjawiskiem powszechnym, ponad kulturowym, obejmującym powoli wszystkie środowiska społeczne i grupy wiekowe. Agresja, przemoc i nietolerancja, na skutek ich popularności i ciągłości, tracą na niezwykłości i stają się trwałymi komponentami życia codziennego, systemu edukacji, kultury masowej, informacji, rozrywki i sportu.
Aby lepiej zrozumieć spotykaną w szkole agresję oraz czynniki ją warunkujące, należy najpierw zapoznać się ze sposobem definiowania tego pojęcia oraz wymienianymi przez naukowców jej rodzajami.
Termin agresja wywodzi się z łac. słowa agresio - napaść i używany jest na określenie zachowań skierowanych na zrobienie komuś, czemuś krzywdy, prowadzących do wyrządzenia zła, bólu. Agresywnymi nazywamy te zachowania, których istotą jest szkodliwość, anormatywność. Zaliczamy do nich przemoc, morderstwo, gwałt, bicie, pewne formy i ton wypowiedzi (docinanie, ironiczne i kąśliwe uwagi), a także np. wyraz twarzy, dźwięk muzyki, styl ubierania się, a nawet kolory.
A.Frączek używa terminu agresja do określenia:
a) sytuacyjnie wywołanych stanów motywacyjnych;
b) reakcji aktywności;
c) stałej cech indywidualnej;
d) sekwencji interpersonalnych lub społecznych interakcji.

A.H.Buss wprowadził także pojęcie agresywności jako zmiennej osobowościowej, obejmującej reakcje zarówno stałe, jak i zmienne, ukształtowane przez nawyki. Zakłada on również, że poziom agresywności wyznaczają cztery wyznaczniki:
1) częstotliwość uprzedniego działania na jednostkę czynników wywołujących gniew i poprzedzających agresję (atak, frustrację, bodźce nieprzyjemne i drażniące).
2) wzmocnienie (nagradzanie) reakcji agresywnych (np. aprobata grupy), przy czym może to być spadek napięcia po agresji (nagroda „wewnętrzna”), lub eliminacja źródła frustracji i osiągnięcie nagrody (wzmocnienie „zewnętrzne”)
3) wzmocnienia społeczne, są to normy postępowania, które dostarczają:
F wzorców zachowania agresywnego;
F częstych prowokacji do agresji;
F aprobata agresji przez grupę stanowi ważną dla jednostki nagrodę i wzmacnia silne reakcje agresywne;
4)wrodzone predyspozycje biologiczne rozumiane jako temperament, którym nie przypisuje się większej roli w kształtowaniu agresywności człowieka.
Definiowanie pojęcia agresji nie jest łatwe. Dzieje się tak, gdyż zarówno w życiu potocznym, jak i nauce używa się terminów bliskoznacznych jak: wrogość, przemoc, atak.
Przede wszystkim agresja bywa często zamiennie używana z terminem przemoc i definiowana jako czynności intencjonalne podejmowane przez ludzi, stanowiące zagrożenie, bądź powodujące szkody w fizycznym, psychicznym i społecznym dobrostanie innych osób, tj. wywołujące ból, cierpienie, destrukcję, prowadzące do utraty cenionych wartości.
Istnieją też definicje ujmujące synonimicznie przemoc i agresję, jako formę zmuszania przebiegającą z zastosowaniem siły fizycznej, rozpoczęcie niszczycielskiej walki, lub przejście w sporze słownym od argumentów rzeczowych do sprawiających przeciwnikowi przykrość.
Agresja jest jednak przez wielu badaczy traktowana jako zagadnienie szersze niż przemoc i przejawiające się w formie:
F izolowania się – niepatrzenia na siebie na wzajem, wzajemnego unikania się, nieodzywania się do siebie, trwałego zerwania wszelkich stosunków
F demonstrowania – aktywnego okazywania swego niezadowolenia przez gesty, miny, wyrzuty i wymówki, mniej, lub bardziej przejrzyste aluzje
F ataku agresji w ściślejszym tego słowa znaczeniu, polegającym na czynnościach zmierzających do zaszkodzenia danej osobie, osłabienia jej, sprawienia bólu.

W społeczności ludzkiej agresja występuje w postaci działań:
F antyspołecznych, motywowanych tylko chęcią szkodzenia;
F prospołecznych, przynoszących komuś szkodę, lecz realizowanych w imię celów społecznych, np. praworządności, przeciwdziałania krzywdzeniu innych itp.
Istnieje jednak wiele kryteriów, według których można wymienić inne podziały agresji:


KRYTERIUM PODZIAŁU RODZAJE AGRESJI
Ze względu na kierunek 1.a) skierowana na istoty żywe- na innych ludzi;- na samego siebie (samoagresja)b) skierowana na przedmioty martwe2.a) skierowana na grupęb) skierowana na poszczególne osoby
Ze względu na podmiot agresji a) agresja indywidualnab) agresja grupowa
Ze względu na formy 1.a) agresja bezpośredniab) agresja pośredniac) agresja przemieszczona2.a) agresja czynnab) agresja bierna3.a) agresja słowna- bezpośrednia- pośredniab) agresja fizyczna4.a) agresja jawnab) agresja ukryta
Ze względu na złożoność a) zachowania agresywne prosteb) zachowania agresywne złożone
Ze względu na sposób realizacji 1.a) agresja behawioralnab) agresja wyobrażeniowa2.a) agresja behawioralnab) agresja symbolicznac) agresja tematyczna
Ze względu na mechanizmy regulacji agresji i wrogości a) agresja reaktywno-emocjonalnab) agresja uruchamiana przez wewnętrzną potrzebę sprawiania cierpienia i bóluc) agresja jako narzędzie realizacji życiowych celów
Ze względu na warunki zewnętrzne 1.a) agresja impulsywnab) agresja instrumentalna2.a) agresja frustracyjnab) agresja wyuczona3.a) agresja wywołana zachowaniem się innych osóbb) agresja wywołana wypowiedziami innych osóbc) agresja wywołana niepowodzeniem we własnym działaniu
Ze względu na cel a) agresja zamierzonab) agresja niezamierzona

W szkole mamy do czynienia z wieloma z wyżej wymienionych rodzajów agresji. Najczęściej jest to jednak agresja fizyczna, psychiczna, oraz seksualna.
W zakres przemocy fizycznej wchodzi szereg negatywnych społecznie zachowań, począwszy od bicia, szarpania, popychania, do gryzienia, oparzania, topienia czy zatruwania.
Z kolei agresja psychiczna polega na uwłaczaniu godności ludzkiej poprzez wyzwiska, obelgi, poniżanie, upokarzanie, czy też straszenie, szantażowanie i izolowanie.
Mówiąc o agresji seksualnej, należy mieć na uwadze przemoc przez dotyk, homoseksualizm i przemoc bezdotykową, czyli zmuszanie do oglądania aktów płciowych, zmuszanie do rozbierania się czy też prowadzenie natrętnych rozmów o seksie.
Wyżej wymienione przejawy agresji odbywają się często przy użyciu powszechnie dostępnych i prostych narzędzi, jak szpilka, igła, linijka czy kamień.
Na uwagę zasługuje też problem manipulacji w szkole. Szczególnie podatne na te działania są dzieci, które czują lęk przed szkołą. Źródłem manipulacji ze strony nauczyciela mogą być wypowiedzi uczniów oraz oceny. Natomiast w relacji uczeń-uczeń zalicza się rozpowszechnianie kłamstw, stosowanie gróźb i zastraszanie.
Inną, też często spotykaną formą agresji w szkole jest przemoc werbalna. Przejawia się ona w napastliwych wypowiedziach, poniżających godność ucznia, bądź nauczyciela, kierowanie obraźliwych epitetów pod adresem upatrzonej osoby oraz naśmiewanie się z niej w miejscach publicznych.
Wyżej wymienione zachowania agresywne, zawsze mają jakiś podmiot i przedmiot. Podmiotem agresji, określanym mianem „agresora” jest osoba, lub grupa osób, u której występują zachowania agresywne. Przedmiotem agresji z kolei jest osoba, grupa osób, bądź rzeczy, na które skierowana jest agresja. Jeżeli przedmiotem agresji jest osoba, zyskuje ona miano „ofiary przemocy”.
Przemoc w szkołach występuje w trzech rodzajach relacji:
F dziecko – dziecko,
F dziecko – nauczyciel,
F nauczyciel – dziecko,
Przyczynami przemocy ze strony dzieci wobec innych dzieci oraz nauczycieli mogą być związane ze środowiskiem rodzinnym dziecka i wymienić tu należy:
F rozbicie rodziny i przez to jej niewydolność wychowawcza;
F agresja w rodzinie, znęcanie się nad dziećmi, brak akceptacji;
F negatywny lub chłodny stosunek emocjonalny rodziców do dziecka;
F brak wyznaczonych granic, których dziecku nie wolno przekraczać w zachowaniu wobec rodziców, rodzeństwa lub innych osób;
F brak reakcji ze strony rodziców w rozpoznawaniu i akceptowaniu dziecięcych zachowań;
F alkoholizm w rodzinie;
F bezrobocie;
F trudności materialne ;
Przyczyny mogą też dotyczyć osobowości samego dziecka. Tu wymieniane są:
F zaburzenia emocjonalne, wady rozwojowe;
F mało rozwinięta samokontrola emocji. Dzieci mają wówczas ogromne kłopoty w radzeniu sobie ze strachem, lękiem, poczuciem krzywdy lub winy i nie są w stanie przewidzieć swoich reakcji emocjonalnych – nie kontrolują swoich zachowań
Inną grupę przyczyn mogą stanowić te, związane z ukształtowaniem się w dziecku patologicznych nawyków, takich jak:
F zażywanie środków psychoaktywnych;
F oglądanie brutalnych filmów oraz granie w podobne gry komputerowe, które powodują, że w dziecku wytwarza się w dziecku przekonanie, że człowiek jest niezniszczalny oraz nakłania do tworzenia systemu wartości, w którym liczy się głównie siła, pieniądze, władza, nie liczą się uczucia i sentymenty.
F funkcjonowanie w destruktywnych grupach rówieśniczych;
Powodem negatywnych zachowań ucznia może być również antypatia w stosunku do nauczyciela związana z poczuciem skrzywdzenia. Taki uczeń może chcieć się zemścić za swoją krzywdę.
Z psychologicznego punktu widzenia można wymienić jeszcze inne przyczyny powodujące wzrost zachowań agresywnych u dzieci. Są to:
F frustracje wynikające z braku dobrego kontaktu z dorosłymi lub agresja z ich strony;
F niskie poczucie własnej wartości, połączone z dużą ilością otrzymanych przez nich negatywnych komunikatów od dorosłych;
F modelowanie zachowań agresywnych w mediach, subkulturach;
F brak jasnych i przestrzeganych reguł życia szkolnego;
F mała umiejętność radzenia sobie z przeżywaniem silnych i negatywnych uczuć a zwłaszcza złości;
F brak umiejętności konstruktywnego rozwiązywania sytuacji konfliktowych;
F frustracja spowodowana brakiem perspektyw życiowych;
Przyczynami przemocy ze strony nauczycieli wobec dzieci są:
F stres zawodowy;
F agresja ze strony dzieci;
F przepracowanie;
F niewykonywanie poleceń;
F niedocenianie zawodu;
F trudności materialne;
F niepewność pracy;
F manipulowanie uczniami, przedmiotowy stosunek do ucznia;
Psychologowie są zdania, że nauczyciel ma ogromny wpływ na zjawisko agresji i przemocy w klasie szkolnej. Szczególnie podkreślane jest zbyt rzadkie wykorzystywane przez nauczycieli umiejętności konstruktywnego rozwiązania sytuacji, niewłaściwe sposoby komunikowania się z uczniami, powodujące ich agresję (poniżanie, krytykowanie, wyśmiewanie lub niezauważanie osiągnięć uczniów), nieumiejętne radzenie sobie z przeżywaniem silnych i trudnych uczuć (także wynikających z kontaktów z uczniami) oraz nieskuteczne rozładowanie napięć podczas lekcji (nastawienie na szybki efekt, bez uwzględnienia przyczyn i warunków).
Również szkoła, jako instytucja wraz z jej uwarunkowaniami pedagogicznymi oraz sposobem organizacji procesu dydaktycznego, może przyczynić się do powstawania zachowań agresywnych (zarówno uczniów, jak i nauczycieli).
Wpływają, na to między innymi:
F zbyt dużo dzieci w klasach - zbyt dużo czasu spędzonego w sposób ukierunkowany;
F za mało możliwości wycofania się z pracy grupowej oraz zbyt mało możliwości tworzenia;
F ograniczona ruchliwość (za dużo siedzenia na krzesłach lub przy stołach, za mało przestrzeni i okazji do ruchu);
F struktura organizacyjna szkoły (nauka zmianowa, "okienka", zmiana nauczycieli itp.);
F ogólny standard budynku i otoczenia, oświetlenie, poziom hałasu, wystrój pomieszczeń (zbyt mało lub zbyt dużo bodźców sprzyja agresji);
Omawiana problematyka, w odniesieniu do szkoły, stanowi pewnego rodzaju paradoks, albowiem w instytucji opiekuńczo-wychowawczej, a więc przede wszystkim w szkole, przemoc nie powinna być stosowana w ogóle. Tymczasem coraz częściej mówi się o narastaniu problemu agresji i przemocy wśród dzieci i młodzieży na terenie szkoły. Coraz częściej nauczyciele zaczynają dostrzegać przemoc w szkołach, zwracając uwagę na: przemoc fizyczną, psychiczną, niszczenie rzeczy, wymuszanie pieniędzy i wiele innych, podobnych sytuacji.
Szczególnie wyraźnie widać ten problem w dużych wielkomiejskich szkołach, które stanowią swego rodzaju „fabryki nauczania”. W tego rodzaju środowiskach szkolnych zdecydowanie zostały ograniczone możliwości indywidualnych oddziaływań wychowawczych.
Jednak o rozmiarach agresji wiadomo wciąż jeszcze niewiele, ponieważ uczeń z obawy przed powtórnym pobiciem, sponiewieraniem, ośmieszaniem nie chce o tym komukolwiek powiedzieć. Podobną postawę przejawiają niejednokrotnie i sami rodzice, nawet, jeżeli wiedzą o kłopotach swojego dziecka. Nauczyciele też często bagatelizują informacje na temat tych zjawisk. Z jednej strony narzekają na uczniów, z drugiej zaś twierdzą, że to nieprawda, że problem ten nie dotyczy uczniów ich klasy czy szkoły. Tymczasem przemoc miała i ma miejsce w szkole, na terenach przyległych do szkoły i na drodze dom-szkoła.

LITERATURA:
1. Pilch T. „Encyklopedia pedagogiczna XXI Wieku”, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2003.
2. Rejzner A. (red.) „Agresja w szkole. Spojrzenie wieloaspektowe”, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej TWP, Warszawa 2004.